Eski Bilgisayarı Hızlandırmak İçin Hangi Parça Değişmeli? SSD, RAM ve Temiz Kurulum Sırası

"Bu bilgisayar artık yavaş" cümlesi genellikle yeni bir bilgisayar alma kararının habercisidir. Oysa beş altı yaşındaki birçok masaüstü ve dizüstü, doğru parça değişikliğiyle günlük işler için yıllarca daha kullanılabilir. Sorun şu ki yanlış parçaya para harcamak da çok kolay: RAM'i ikiye katlayıp hiçbir fark göremeyen ya da ekran kartı değiştirip açılış süresinin hiç kısalmadığını gören çok kişi var. Bu yazının amacı, para harcamadan önce darboğazı bulmak ve parçaları doğru sırayla ele almak.

Önce ölçün: Bilgisayar nerede tıkanıyor?

Windows'ta Ctrl + Shift + Esc ile Görev Yöneticisi'ni açın ve "Performans" sekmesine geçin. macOS'ta aynı işi Etkinlik Monitörü yapar. Bilgisayarı her zamanki gibi kullanırken, yani tarayıcıda sekmeleriniz açıkken, e-postanız ve ofis programınız çalışırken birkaç dakika gözlemleyin. Üç göstergeye bakacağız:

• Disk: Kullanım sık sık yüzde 100'e dayanıyor ve orada uzun süre kalıyorsa, darboğaz büyük ihtimalle disktir. Bu, özellikle hâlâ mekanik sabit disk (HDD) kullanan bilgisayarlarda çok yaygın bir tablodur.
• Bellek (RAM): Kullanım sürekli sınırda geziyorsa ve yeni bir sekme açtığınızda diğerleri yeniden yükleniyorsa, RAM yetersiz demektir.
• İşlemci (CPU): Basit işlerde bile işlemci kullanımı uzun süre yüksek kalıyorsa, ya arka planda bir süreç işlemciyi meşgul ediyordur ya da işlemci gerçekten yaşını göstermektedir.

Aynı pencerede diskin türünü de görebilirsiniz: Windows'un Performans sekmesinde disk adının altında "HDD" ya da "SSD" yazar. Bu tek bilgi, çoğu zaman bütün kararı verir.

Parçaları hangi sırayla ele almalı?

1. Ücretsiz temizlik

Görev Yöneticisi'nde "Başlangıç uygulamaları" bölümüne gidin. Bilgisayar açılırken otomatik başlayan ama sürekli ihtiyaç duymadığınız her şeyi devre dışı bırakın: güncelleme yardımcıları, kullanmadığınız bulut depolama istemcileri, oyun başlatıcıları. Ardından "Uygulamalar" listesinden yıllar içinde biriken, artık hatırlamadığınız programları kaldırın. Bilgisayarla birlikte gelen deneme sürümü güvenlik yazılımları da buna dahildir; aynı anda iki güvenlik yazılımı çalıştırmak performansı belirgin şekilde düşürebilir.

Tarayıcı da ayrı bir başlık. Onlarca eklenti ve sürekli açık kalan onlarca sekme, eski bir bilgisayarı tek başına dize getirebilir. Kullanmadığınız eklentileri kaldırın.

2. SSD: Eski bilgisayar için en büyük sıçrama

Sistem hâlâ mekanik diskte çalışıyorsa, SSD'ye geçmek hissedilen hız açısından genellikle en etkili tek değişikliktir. Mekanik disk, okuma kafasının dönen plakalar üzerinde fiziksel olarak hareket etmesini gerektirir; SSD'de hareketli parça yoktur. Bu fark özellikle açılış, program başlatma ve çok sayıda küçük dosyanın okunduğu işlerde kendini gösterir.

SSD almadan önce bilgisayarınızın hangi bağlantıyı desteklediğini öğrenin:

• 2,5 inç SATA SSD: Eski dizüstülerin çoğunda ve masaüstülerde bulunan standart disk yuvasına takılır. En geniş uyumluluğa sahip seçenektir.
• M.2 SATA ve M.2 NVMe: Aynı görünümdeki bu iki tür, farklı protokoller kullanır. Anakartınızın M.2 yuvası hangisini destekliyorsa onu almalısınız. Kılavuzdan ya da üretici destek sayfasından model numarasıyla kontrol edin.

Mevcut sistemi yeni diske taşımak için disk klonlama yazılımı kullanabilirsiniz; ancak bu fırsatı temiz kurulum için kullanmak çoğu zaman daha iyi sonuç verir. Eski mekanik diski atmak zorunda değilsiniz; masaüstünde ikinci disk olarak ya da harici bir kutu içinde yedekleme diski olarak kullanmaya devam edebilirsiniz.

3. RAM: Doğru miktar, doğru tip

RAM eklemek, yalnızca bellek gerçekten dolduğunda fark yaratır. Görev Yöneticisi'nde bellek kullanımı rahat bir seviyedeyse RAM eklemek hızı artırmaz. Ekleyecekseniz dikkat edilecekler:

• Bilgisayarınızın desteklediği bellek tipi (DDR3, DDR4 vb.) ve azami kapasite. Bu bilgi üreticinin teknik özellik sayfasında yer alır.
• Kaç boş yuva olduğu. Görev Yöneticisi'ndeki Bellek bölümünde "Kullanılan yuvalar" bilgisi görünür.
• Bazı ince dizüstülerde RAM anakarta lehimlidir ve yükseltilemez. Satın almadan önce bunu mutlaka kontrol edin.
• Mümkünse mevcut modülle aynı hızda ve eşleşen kapasitede bir modül seçin; çift kanal çalışma performansa katkı sağlar.

4. Temiz kurulum

Aynı işletim sistemi kurulumunu yıllardır kullanıyorsanız, sayısız program yükleyip kaldırdıysanız, temiz kurulum şaşırtıcı bir fark yaratabilir. Önce tüm verilerinizi yedekleyin, lisans anahtarlarınızı ve tarayıcı yer imlerinizi dışa aktarın. Kurulumdan sonra programları ihtiyaç duydukça tek tek yükleyin; böylece yeniden aynı karmaşaya sürüklenmezsiniz.

5. Isı ve toz

Yıllar içinde fanlarda ve soğutucu kanatlarında biriken toz, işlemcinin ısınmasına yol açar. Isınan işlemci kendini korumak için hızını düşürür. Fan sürekli yüksek devirde çalışıyorsa ve bilgisayar bir süre kullanıldıktan sonra belirgin şekilde yavaşlıyorsa, soğutma bakımı düşünün. Masaüstünde basınçlı hava ile temizlik genellikle kolaydır. Dizüstünde kasayı açmak garanti ve risk açısından değerlendirilmelidir; emin değilseniz bir servise yaptırın.

Gözden kaçan iki yavaşlık sebebi

Dolu disk

Disk neredeyse tamamen dolduğunda işletim sistemi geçici dosyalar, güncellemeler ve bellek takası için yer bulmakta zorlanır. Bu durum hem HDD hem SSD'de performansı olumsuz etkiler. Diskte her zaman bir miktar boş alan bırakmaya çalışın. İndirilenler klasörü, eski yedekler, çoğaltılmış fotoğraf arşivleri ve kaldırılmış programlardan kalan klasörler genellikle en çok yer kaplayan yerlerdir. Windows'un Depolama ayarları, hangi klasörün ne kadar yer tuttuğunu kategoriler hâlinde gösterir.

Güç ayarları

Özellikle dizüstülerde güç planı "pil tasarrufu" ya da en düşük performans modunda kalmış olabilir. Bu modda işlemci bilerek yavaş çalıştırılır. Prize takılıyken dengeli ya da yüksek performans moduna geçmek, bazı durumlarda anlık bir fark yaratır. Eski dizüstülerde yıpranmış pil de işlemcinin kısıtlanmasına yol açabilir; pil çok zayıfsa cihaz prizde bile tam performans vermeyebilir.

İşletim sistemi seçeneği: Windows desteği bittiyse

Donanımı güncel Windows sürümünün gereksinimlerini karşılamayan bilgisayarlarda, güvenlik güncellemelerinin sona ermesi ciddi bir sorun hâline gelir. Güncelleme almayan bir sistemle internete çıkmak önerilmez. Bu durumda bir seçenek, hafif bir Linux dağıtımı kurmaktır. Web tarama, e-posta, ofis belgeleri ve video izleme gibi günlük işler için birçok dağıtım eski donanımda gayet akıcı çalışır. Açık kaynak dünyasının bu tür topluluk projelerini nasıl yaşattığını açık kaynak yazılım ekosistemi yazımızda anlatmıştık. Linux'a geçmeden önce kullandığınız özel yazılımların orada çalışıp çalışmadığını mutlaka kontrol edin.

Ne zaman yükseltmeyi bırakıp yeni bilgisayar almalı?

Yükseltmenin de bir sınırı var. Aşağıdaki durumlarda para harcamak yerine yeni bir cihaza yönelmek daha mantıklı olabilir:

• SSD ve yeterli RAM'e rağmen işlemci günlük işlerde sürekli tavan yapıyorsa.
• İhtiyacınız olan yazılımlar artık bu işlemciyi veya işletim sistemi sürümünü desteklemiyorsa.
• Dizüstünün pili, ekranı ve klavyesi aynı anda yıpranmışsa; ayrı ayrı onarım toplamı yeni cihaz fiyatına yaklaşabilir.
• Güvenlik güncellemesi alınamıyor ve alternatif işletim sistemi seçeneği sizin için uygun değilse.

Yeni bir dizüstü bakıyorsanız, güncel işlemci aileleri ve hangi kullanım için hangisinin uygun olduğunu karşılaştırdığımız dizüstü bilgisayar karşılaştırmamız başlangıç noktası olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Temizlik programları bilgisayarı hızlandırır mı?

Çoğu zaman beklentinin altında kalır. Bazıları gereksiz yere kayıt defterine müdahale eder ya da kendileri arka planda kaynak tüketir. İşletim sisteminin kendi disk temizleme aracı ve başlangıç yönetimi, çoğu kullanıcı için yeterlidir.

SSD taktım ama hâlâ yavaş, neden?

İşletim sistemi hâlâ eski diskten açılıyor olabilir; BIOS/UEFI'de önyükleme sırasını kontrol edin. Ayrıca bellek yetersizse sistem sürekli diske takas yapar; bu durumda RAM de darboğaz olabilir.

Ekran kartı değiştirmek genel hızı artırır mı?

Oyun, video düzenleme ve 3B işler dışında genellikle hayır. Açılış, program başlatma ve web tarama gibi işlerde belirleyici olan disk, RAM ve işlemcidir.

Dizüstünde parça değiştirmek garantiyi bozar mı?

Üreticiye ve modele göre değişir. Bazı üreticiler RAM ve disk değişimine izin verir, bazıları vermez. Garantisi devam eden bir cihazda işlem yapmadan önce üreticinin koşullarını okuyun.

Özetle sıra

Ölçün, ücretsiz temizliği yapın, disk HDD ise SSD'ye geçin, bellek doluyorsa RAM ekleyin, gerekiyorsa temiz kurulum ve soğutma bakımıyla tamamlayın. Bu sırayla ilerlerseniz, harcadığınız her liranın karşılığını hissedilir bir hız olarak alırsınız.